Τελικά ποια είναι η διαφορά accessibility και usability;
Γιάννης Τσεβδός, στις 29 April 2009 · Προσβασιμότητα · Χρηστικότητα ·
Είναι άπειρες οι φορές που έχω ακούσει αυτούς τους δύο όρους να διατυπώνονται λάθος, ακόμα και από ανθρώπους του χώρου. Η προσβασιμότητα (accessibility) είναι κάτι το εντελώς διαφορετικό από την χρηστικότητα (usability), ενώ δεν είναι χαρακτηριστικά που “πάνε πακέτο”, δηλαδή όταν επιτύχουμε το ένα, ξαφνικά έχουμε τελειώσει και με το άλλο. Εάν σας μπέρδεψα κι άλλο, μην απογοητεύεστε, το CSS3.gr είναι εδώ για να σας βοηθήσει και να λύσει όλες τις απορίες σας...
Προσβασιμότητα όπως accessibility…
Ας πάρουμε λοιπόν τα πράγματα από την αρχή και ας αναλύσουμε λίγο αυτούς τους δύο όρους. Η προσβασιμότητα (accessibility) είναι κάτι που παίρνουν πάρα πολύ σοβαρά στο εξωτερικό, και έχει να κάνει με την πρόσβαση ατόμων με ειδικές ανάγκες σε οποιαδήποτε κοινωνική δραστηριότητα. Έτσι για παράδειγμα δεν νοείται πανεπιστήμιο στο εξωτερικό που να μην προσφέρει πρόσβαση σε άτομα με αναπηρικά καροτσάκια ή που να μην έχει όλη την διδακτέα ύλη του σε βιβλία γραμμένα με την μέθοδο Braille.
Όταν λέμε προσβασιμότητα στο web, εννοούμε ακριβώς το παραπάνω, με την διαφορά πως μιλάμε συγκεκριμένα για κάποιο web site. Ακολουθώντας κάποιους απλούς και πρακτικούς κανόνες όχι μόνο μπορούμε να γίνουμε καλύτεροι στην δουλειά μας, μιας και οι συγκεκριμένες τεχνικές βοηθάνε και σε άλλα επίπεδα το site μας (όπως για παράδειγμα στο SEO), αλλά βοηθάμε και κάποιες ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες στο να χρησιμοποιούν τα site μας όπως όλοι οι υπόλοιποι, και χωρίς να αναγκάζονται να ζητήσουν την βοήθεια κανενός.
Όπως καταλαβαίνετε στην Ελλάδα βρισκόμαστε αρκετά πίσω σε αυτόν τον τομέα και είναι κρίμα γιατί το διαθέσιμο ελληνικό περιεχόμενο είναι ήδη αρκετά περιορισμένο, ενώ η κακή προσβασιμότητα το κάνει δυστυχώς ακόμα πιο περιορισμένο γι’ αυτές τις ομάδες, μιας και πολλά - και μάλιστα πολλές φορές μεγάλα - ελληνικά sites και portals συνεχίζουν να αγνοούν αυτούς τους χρήστες.
...και χρηστικότητα όπως usability
Ας περάσουμε τώρα και στο θέμα χρηστικότητας (usability).
Η χρηστικότητα έχει να κάνει με το πόσο εύκολο στην χρήση είναι κάποιο αντικείμενο, εργαλείο, προϊόν ή site στην περίπτωση μας. Δυστυχώς στο θέμα χρηστικότητας δεν υπάρχουν κάποιοι πιο επίσημοι ή χειροπιαστοί κανόνες, αν και σίγουρα θα βρείτε αρκετούς εκεί έξω, οπότε όπως καταλαβαίνετε τα πράγματα είναι λίγο πιο αφηρημένα. Γενικότερα ένα site όσο μεγάλο και πολύπλοκο να είναι, θεωρείται χρηστικό, όταν και ο πιο άπειρος χρήστης μπορεί να το χρησιμοποιήσει χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία ή εκπαίδευση.
Όπως καταλαβαίνετε και εδώ παίζουν πάρα πολλά πράγματα σημαντικό ρόλο όπως το σωστά δομημένο και ξεκάθαρο navigation, η οργάνωση του περιεχομένου (information architecture), η συνέχεια (consistency) του layout (και το user interface γενικότερα), ο χρόνος ανταπόκρισης του site, τα μηνύματα λάθους και feedback, οι σωστά δομημένες και καθαρές φόρμες, να αποτελούν τον βασικό κορμό της χρηστικότητας ενός site.
Λαμβάνοντας λοιπόν σοβαρά υπόψιν όλα τα παραπάνω, και προσφέροντας μέσα από αυτά χρηστικότητα στο site μας, αυξάνουμε το πολυπόθητο user experience και χτίζουμε μια ουσιαστική σχέση με τον χρήστη του site μας, που μπορεί γίνει και πελάτης μας (σε e-commerce site), ενεργό μέλος του community μας ή τέλος τακτικός επισκέπτης μας.
Γιατί τέτοιο μπέρδεμα;
Πάρα πολλοί web designers - και γενικότερα web experts - νομίζουν πως εάν δημιουργήσουν ένα προσβάσιμο website πως ταυτόχρονα έχουν λύσει και το θέμα χρηστικότητας, και φυσικά το ανάποδο. Αυτό είναι κάτι που απλά δεν ισχύει. Διαβάζοντας απλά και μόνο τους παραπάνω ορισμούς, ο καθένας μας καταλαβαίνει εύκολα πως προσβάσιμοτητα και χρηστικότητα είναι δύο τελείως διαφορετικές έννοιες, οι οποίες στηρίζονται σε τελείως διαφορετικά χαρακτηριστικά.
Για παράδειγμα μπορούμε να έχουμε ένα προσβάσιμο site όπου περιέχει μια σωστά δομημένη και προσβάσιμη φόρμα. Χρησιμοποιώντας CSS όμως αποφασίζουμε να τοποθετήσουμε το submit button της φόρμας στην πάνω δεξιά γωνία του site. Η φόρμα συνεχίζει να είναι προσβάσιμη και να διαβάζεται μια χαρά από τους screen readers και άλλους text-based browsers, όμως η πλειοψηφία των υπόλοιπων χρηστών σας απλά θα ψάχνει - και δεν θα βρίσκει - το submit κουμπί! Με άλλα λόγια η σελίδα με την φόρμα σας θα είναι τελείως δύσχρηστη (αλλά προσβάσιμη).
Ομοίως μια πολύ καλοσχεδιασμένη οπτικά φόρμα, όπου δεν θα προβληματίσει κανέναν στο να την συμπληρώσει, μπορεί να δημιουργήσει πολλά προβλήματα προσβασιμότητας σε χρήστες screen reader, εάν για παράδειγμα δεν έχει ξεκάθαρα labels, δεν ομαδοποιεί κοινά elements (χρησιμοποιώντας για παράδειγμα fieldsets), η Javascript πρέπει να είναι ενεργοποιημένη για να δουλέψει, έχει περίεργο tab indexing κτλ. Όπως παρατηρείτε η προσβάσιμοτητα και η χρηστικότητα, είναι δύο εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά σε ένα site, και η επίτευξη του ενός δεν εξασφαλίζει ταυτόχρονα επίτευξη και του άλλου. Γιατί τώρα τα μπερδεύουν ή τα παρουσιάζουν σαν ζευγάρι, ειλικρινά δεν ξέρω.
Πως μπορώ να επιτύχω και τα δύο;
Και φτάνουμε επιτέλους στο επίμαχο ερώτημα. Προσωπικά, μετά από αρκετό καιρό στον χώρο του web, πιστεύω πως το καλύτερο που έχει να κάνει κάποιος είναι να ενημερωθεί για αυτά τα δύο θέματα. Οι καλύτερες πηγές για μια καλή αρχή πιστεύω πως είναι οι WAI οδηγίες καθώς και το φανταστικό βιβλίο του Steve Krug, Don’t Make Me Think! A Common Sense Approach to Web Usability.
Μελετώντας τις δύο παραπάνω πηγές, σιγά-σιγά θα αρχίσετε να σκέφτεστε διαφορετικά κάποια πράγματα και να εφαρμόζετε τις καινούργιες ανησυχίες σας στα web site σας. Ίσως στην αρχή σας φανεί δύσκολο και πολύ χρονοβόρο όμως μην πτοηθείτε, στην συνέχεια θα σας γίνει δεύτερη φύση, ενώ θα σας κάνει να αισθανθείτε και καλύτεροι άνθρωποι, μιας και θα προσφέρεται πραγματικό κοινωνικό έργο τόσο στις πιο ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες, όσο και στους υπόλοιπους χρήστες σας.
Θα μπορούσα να παρουσιάσω και κάποιες τεχνικές ή κώδικα στο άρθρο, ωστόσο πιστεύω πως είναι καλύτερα να καλύψουμε λίγο θεωρητικά και ακαδημαϊκά το συγκεκριμένο θέμα πρώτα, να κατανοήσουμε τι είναι η προσβασιμότητα και τι η χρηστικότητα, και στην συνέχεια να περάσουμε σε πιο τεχνικά θέματα. Άλλωστε η πρακτική δεν έχει και πολύ νόημα εάν δεν ξέρεις την θεωρία...
Flickr credits
Social Media Marketing Madness Cartoon by HubSpot
Γιάννης Τσεβδός
Ο Γιάννης θεωρεί τον εαυτό του ευαγγελιστή των web standards και κάνει ότι περνάει από το χέρι του για να τα διαδώσει στο ελληνικό κοινό! Πιστεύει πως κάποτε θα τα καταφέρει…
{5 σχόλια ως τώρα } + Νέο σχόλιο
Αλέξανδρος Λίγγρης
Το κείμενο σου Γιάννη είναι πολύ διαφωτιστικό. Μπράβο! Χρειαζόμαστε τέτοια κείμενα.
Θέλω να συμπληρώσω ότι η προσβασιμότητα έχει να κάνει και με cross-browser/platform/device design/development (interoperability). Άλλα πράγματα που παίζουν ρόλο είναι το “βάρος” της σελίδας για ανθρώπους με κακές συνδέσεις, τα χρώματα για ανθρώπους με αχρωματοψία.
Θέλω να ξεκαθαρίσω ότι το accessibility δεν έχει να κάνει απαραίτητα με ανθρώπους που έχουν κάποιο πρόβλημα υγείας αλλά γενικότερα με χρήστες που έχουν ιδιαίτερες συνθήκες πρόσβασης.
Παναγιώτης «thePrince» Βελισαρ
Πολύ καλό το άρθρο, ευχαριστούμε!
Σαν παράδειγμα για το «ιδιαίτερες συνθήκες πρόσβασης» που αναφέρθηκε στο προηγούμενο σχόλιο να προσθέσω πως, μετά από αρκετά χρόνια «κακομεταχείρισης» δυσκολεύομαι πλέον να χειριστώ ποντίκι και χρησιμοποιώ ταμπλέτα, το οποίο ναι μεν δεν με κατατάσσει στην κατηγορία ΑμεΑ (ακόμα) αλλά έχω πρόβλημα να «πετύχω» μικρά click targets!
Μερικοί Designers θα πρέπει να έχουν υπόψιν πως τα Accessibility και Usability δεν αφορούν μόνο τυφλούς, κουφούς και ανάπηρους!
Να προτείνω και μερικά βιβλία: Designing the Obvious: A Commonsense Approach to Web Application Design, Designing Web Navigation: Optimizing the User Experience και Design Accessible Web Sites: 36 Keys to Creating Content for All Audiences and Platforms.
athina
Καλημέρα. Καλό και κατανοητό το άρθρο.
Γενικά δεν διαφωνώ με αυτά που γράφεις. Απλά θεωρώ ότι οι έννοιες accessibility και usability δεν είναι ακριβως παράλληλες. Συμφωνώ ότι αν έχεις ένα usable web site δεν είναι και απαραίτητα accessible.
Πιστεύω όμως ότι το ανάποδο θα έπρεπε να ισχύει.
Εξαρτάται πως αντιλαμβανόμαστε το web accessibility. Στην Ελλάδα ειδικά δεν το αντιλαμβανόμαστε καθόλου. Για μένα accessibility δεν είναι τα 10 απλά βήματα του level-A.
Αυτό γίνεται συνήθως. Βάζουμε alt στα images, περνάμε κάποιο site από έναν validator και τερμα. Βάζουμε και το εικονιδιο συμβατότητας με το WAI και είμαστε ΟΚ.
Σίγουρα ακόμα και αυτό είναι μια αρχή για το μπάχαλο του ελληνικού web.
Σε όλα τα επίπεδα του WAI όμως υπάρχουν και human-factors, τα οποία δεν μπορούν να γίνουν validate από κανένα εργαλείο. Π.χ.
“Χρησιμοποίησε απλή και κατανοητή γλώσσα για το περιεχόμενο της σελίδας”.
Αν δοκιμάσει κάποιος να πετύχει το ΑΑ ή το AAA τότε παραγματικά θα έρθει ( ή θα πρέπει να έρθει) αντιμέτωπος με όλα όσα αναφέρεις στο κομάτι usability.
Δηλαδή: οργάνωση του περιεχομένου (information architecture), η συνέχεια (consistency) του layout κλπ.
Σκεφτείτε ότι αν το usability είναι πολύ σημαντικό για μια μη προσβάσιμη ιστοσελίδα πόσο σημαντικό είναι για μια πραγματικά προσβάσιμη σελίδα.
Γιάννης Τσεβδός
@Αλέξανδρο + Παναγιώτη : Ευχαριστώ για τα καλά λόγια και τις συμπληρωματικές σας πληροφορίες παιδιά. Όπως καταλαβαίνεται δεν μπορούν να καλυφθούν τα πάντα σε ένα μόνο άρθρο...
@athina : Το θέμα είναι τεράστιο και απλά στο συγκεκριμένο άρθρο προσπάθησα να περιγράψω πως ο όροι είναι τελείως διαφορετικοί μεταξύ τους (και δεν πάνε πακέτο όπως οι περισσότεροι νομίζουν). Από εκεί και πέρα έχει κάποια λογική αυτό γράφεις, ωστόσο πιστεύω πως πρέπει να τα αντιμετωπίζουμε ως ξεχωριστές έννοιες. Πολλοί για παράδειγμα κάνουν το λάθος που περιγράφεις πιο πάνω (περνάνε τον validator και νομίζουν πως το site τους είναι ξαφνικά accessible και usable). Αυτούς προσπαθώ να ενημερώσω πως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά και εύκολα. Είναι πάρα πολλές οι λεπτομέρειες και τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν για να δημιουργήσουμε ένα πραγματικά accessible και usable site.
Δημήτρης Μπορμπότσιαλος
Πολύ καλό και κατατοπιστικό άρθρο Γιάννη.
Θα συμφωνήσω με τα παιδιά πως το θέμα προσβασιμότητα δεν αφορά μόνο ΑμεΑ αλλά και άτομα που χρησιμοποιούν ακόμα IE6 (αστειεύομαι).
Σοβαρά τώρα, όπως εξηγεί και το WCAG - με απλά λόγια - η δυσκολία στην πρόσβαση μπορεί να οφείλεται είτε στον ίδιο το χρήστη (ΑμεΑ), είτε στο λογισμικό που χρησιμοποιεί.
Πιστεύω η προσβασιμότητα και η χρηστικότητα αν και δυο διαφορετικά πράγματα, είναι αλληλένδετα στο να επιτύχουμε αυτό που λέμε user experience.
Σε μερικά σημεία των οδηγιών προσβασιμότητας εχου να κάνουν και με τη χρηστικότητα της σελίδας. π.χ. αν κάποιος δεν έχει ενεργοποιημένη javasctipt θα επηρρεάσει και την προσβασιμότητα και τη χρηστικότητα της σελίδας.
Επίσης πολύ σωστό αυτό που είπε η Αθηνά:
“Αν δοκιμάσει κάποιος να πετύχει το ΑΑ ή το AAA τότε παραγματικά θα έρθει (ή θα πρέπει να έρθει) αντιμέτωπος με όλα όσα αναφέρεις στο κομάτι usability.”
Κάποια στιγμή θα πρέπει να επιλέξεις πιό θα υπερισχύσει του άλλου γιατί σε μερικές περιπτώσεις είναι δύσκολο να τα έχεις και τα 2.
Και τέλος το δυσκολότερο όλων είναι το κατα πόσο η προσβασιμότητα μπορεί να συνυπάρξει με το design.
Εντάξει προσβασιμότητα και χρηστικότητα μπορούν να συνυπάρξουν μέχρι ένα επίπεδο. Προσβασιμότητα και όμορφο design ομως? (καλή ιδέα να κάνεις ένα άρθρο και γι’αυτό).